Polski język migowy

Co to jest PJM?

Polski Język Migowy to język wizualno-przestrzenny, którym posługuje się społeczność osób głuchych w Polsce (zarówno osoby głuche, jak i słyszące dzieci głuchych rodziców). Jest to język posiadający własne, niezależne od polskiego języka polskiego, słownik i gramatykę. Język migowy jest językiem żywym – stale się rozwija i wzbogaca, także o elementy zapożyczane z języka polskiego (np. znaki daktylograficzne) oraz znaki z innych języków migowych. PJM jest naturalnym językiem, który, tak jak każdy inny język, służy do porozumiewania się, wyrażania emocji i myśli. W przeciwieństwie do wielu innych języków migowych na świecie, PJM nadal nie jest oficjalnie uznawany za pełnoprawny język polskiej społeczności Głuchych.

PJM nie należy mylić z SJM, czyli sztucznie stworzonym systemem, w którym zdania buduje się zgodnie z zasadami wypowiedzi w języku polskim. SJM stanowi manualną reprezentację języka mówionego.

Jak powstał PJM?

Manualne systemy porozumiewania się istniały od zawsze – jest to jedyny sposób komunikowania się, który w optymalny sposób odpowiada wizualnym potrzebom osób głuchych. Zazwyczaj dochodzi do ich ujednolicenia i usystematyzowania wraz z rozwojem szkół dla dzieci głuchych. Wtedy to, najprościej rzecz ujmując, pomiędzy uczniami dochodzi do wymiany tzw. domowych znaków migowych i powstaje jeden spójny, zrozumiały dla wszystkich dzieci zbiór znaków i reguł ich stosowania. Początki PJM sięgają mniej więcej roku 1817, kiedy to w Warszawie rozpoczął działalność Instytut Głuchoniemych. Uczyły się w nim głuche dzieci z zaboru rosyjskiego. W pozostałych zaborach również powstawały, przez co po odzyskaniu niepodległości pomiędzy poszczególnymi zaborami istniały duże różnice (patrz pytanie: Czy PJM jest taki sam w całej Polsce?). Jednym z pierwszych opisów języka migowego jest Słownik mimiczny dla głuchoniemych i osób z nimi styczność mających J. Hollaka i T. Jagodzińskiego, wydany w roku 1879 nakładem Instytutu Głuchoniemych i Ociemniałych w Warszawie.

Czy PJM jest taki sam w całej Polsce?

Jak już wspomniano, w języku osób głuchych pochodzących z różnych regionów danego kraju mogą występować pewne różnice, które dotyczą przede wszystkim słownika – podobnie jak w przypadku języka mówionego. Dotyczy to również PJM.

Co to jest dwujęzyczność i dwukulturowość?

Dwujęzyczność to opanowanie dwu języków w takim samym bądź podobnym stopniu. Według Grosjeana (1982) dwujęzyczność polega nie tylko na umiejętności posługiwania się dwoma językami, ale także na częstym używaniu obydwu języków w różnych sytuacjach społecznych. Jeśli chodzi o dwukulturowość, badacze problemu dwujęzyczności są zgodni co do jednego: języka nie można oddzielać od problematyki kultury.

Jak wygląda wychowanie dziecka głuchego metodą dwujęzyczną?

W przypadku dziecka głuchego wychowanie dwujęzyczne polega na tym, że przyswaja ono na wczesnym etapie rozwoju język migowy (np. PJM) – w codziennych interakcjach społecznych z innymi głuchymi rówieśnikami, jak i dorosłymi osobami głuchymi – a następnie na bazie języka migowego opanowuje drugi język (np. język polski) w formie pisanej. Głównym celem wychowania dwujęzycznego jest to, aby dziecko głuche w przyszłości stawało się osobą w pełni dwujęzyczną – czyli posługującą się w równym stopniu dwoma językami: językiem migowym i pisaną formą języka mówionego. Założeniem wychowania dwukulturowego jest zapewnienie dziecku głuchemu możliwości jak najwcześniejszej społecznej identyfikacji ze środowiskiem osób głuchych, od których może ono przejmować kulturowe wartości, zwyczaje, a także wzorce zachowań, jakimi ta społeczność dysponuje. Filozofia dwukulturowości uwzględnia również umożliwienie dziecku głuchemu pozytywnej identyfikacji ze środowiskiem ludzi słyszących, poznania ich kultury i języka. Stwarza to dziecku głuchemu szansę bycia w życiu dorosłym osobą dwukulturową, mającą możliwość społecznego funkcjonowania zarówno w społeczności głuchych, jak i świecie ludzi słyszących (Tomaszewski, 2005).

Czy język migowy jest uniwersalny?

Nie, języki migowe, tak samo jak języki foniczne, różnią się między sobą, w zależności od tego, w jakim kraju i kręgu kulturowym doszło do ich powstania. W niektórych krajach używany jest jeden język migowy (np. PJM w Polsce, BSL w Wielkiej Brytanii, LSF we Francji). W innych krajach, w których obowiązuje więcej niż jeden język urzędowy (np. w Szwajcarii czy Belgii), występuje też kilka języków migowych. Może być również tak, że jeden język migowy stanowi narzędzie komunikacji w kilku różnych krajach (np. ASL w USA i Kanadzie). Języki migowe rozwijają się niezależnie od języków mówionych – stąd na przykład różnice pomiędzy ASL i BSL.

Mimo ewidentnych różnic pomiędzy poszczególnymi językami migowymi, z racji swego wizualno-przestrzennego charakteru, języki te mają też wiele cech wspólnych. Dzięki temu, osobom głuchym z różnych krajów łatwiej przychodzi wzajemne porozumiewanie się. Nawet jednak w obrębie jednego języka migowego może występować zróżnicowanie leksykalne – w zależności od regionu, a nawet płci i wieku jego użytkowników.